Zastrzeganie kar umownych na wypadek nieterminowego wykonania umowy to standard w obrocie gospodarczym. Co jednak w sytuacji, gdy wykonawca spóźnił się z realizacją, ale przed terminem oddał np. 80% prac? Czy może żądać zmniejszenia (miarkowania) kary, powołując się na to, że zobowiązanie zostało wykonane w znacznej części?
Punktem wyjścia jest art. 482 § 2 k.c., który przewiduje dwie niezależne przesłanki miarkowania kary umownej: jej rażące wygórowanie oraz wykonanie zobowiązania w znacznej części. W przypadku tej drugiej przesłanki w orzecznictwie można zauważyć dwa poglądy.
Pogląd 1: Przy karze za zwłokę częściowe wykonanie nie ma znaczenia
Zgodnie z bardziej rygorystycznym podejściem: jeśli kara została zastrzeżona za niedotrzymanie terminu, to kluczowy jest sam czas. Skoro doszło do opóźnienia, to fakt, że większość prac była wykonana, nie zwalnia dłużnika z odpowiedzialności. Kara za zwłokę ma bowiem przede wszystkim dyscyplinować. Tutaj orzeczenia:
- „W wypadku zastrzeżenia kary umownej na wypadek opóźnienia w wykonaniu umowy, nie jest możliwe powoływanie się na wykonanie zobowiązania w całości lub w części.” (Wyrok SA w Warszawie z 11.04.2018 r., VII AGa 847/18).
- Podobnie orzekł Sąd Najwyższy, wskazując, że przy zwłoce w etapach budowy nie ma mowy o miarkowaniu z powodu częściowego wykonania, bo liczy się naruszenie terminu (Wyrok SN z 02.04.2014 r., IV CSK 416/13; zobacz też wyroki SN z 06.05.2004 r., II CK 261/03 oraz z 13.06.2003 r., III CKN 50/01).
- Sądy popierające tę linię (np. SA w Białymstoku w wyrokach z 21.02.2018 r., I AGa 38/18 oraz z 09.12.2015 r., I ACa 746/15) podkreślają, że miarkowanie z tej przesłanki jest całkowicie wyłączone, jeśli strony w umowie same zróżnicowały karę – np. ustaliły ją jako stawkę dzienną lub tygodniową.
Pogląd 2: Miarkowanie jest dopuszczalne, zwłaszcza gdy ucierpiał interes wierzyciela
Druga, bardziej elastyczna linia orzecznicza wskazuje, że miarkowanie kary za zwłokę z powodu częściowego wykonania umowy jest dopuszczalne, ale zależy od okoliczności konkretnej sprawy. Tutaj kluczowe jest ustalenie, czy to, co wykonawca oddał w terminie, miało dla inwestora realne znaczenie i zaspokoiło jego interes.
Tutaj orzeczenia:
- „Miarkowanie kary umownej zastrzeżonej na wypadek zwłoki w spełnieniu całości świadczenia jest co do zasady dopuszczalne także ze względu na wykonanie przez dłużnika zobowiązania w znacznej części.” (Wyrok SN z 26.01.2011 r., II CSK 318/10 oraz z 21.09.2007 r., V CSK 139/07).
- Sądy Apelacyjne (np. w Poznaniu, Warszawie czy Katowicach) precyzują, że taka sytuacja zachodzi najczęściej w przypadku robót budowlanych, gdzie inwestor mógł zacząć korzystać z części odebranych obiektów lub wyodrębnionych etapów prac przed popadnięciem wykonawcy w zwłokę (Wyrok SA w Katowicach z 27.02.2013 r., V ACa 780/12; Wyrok SA w Warszawie z 12.03.2013 r., I ACa 1129/12).
W przypadku kar za zwłokę warto pamiętać, że ich miarkowanie odbywa się wyłącznie na wniosek dłużnika. Sąd nie obniża kary z urzędu. Jeżeli jesteś wykonawcą i walczysz o obniżenie kar, musisz udowodnić, że część prac oddana w terminie przyniosła zamawiającemu realną korzyść (np. mógł z nich korzystać).
I jeszcze jedno, zwróć uwagę na treść postanowień umowy. Jeśli w kontrakcie zapisano sztywną, stałą kwotę kary za opóźnienie (np. „X tysięcy za brak zakończenia projektu”), Twoje szanse na miarkowanie z powodu częściowego wykonania rosną (Wyrok SA w Szczecinie z 17.07.2014 r., I ACa 234/14). Przy stawkach dziennych sytuacja może wyglądać mniej korzystnie, tu orzecznictwo znacznie chętniej odsyła do badania drugiej przesłanki – rażącego wygórowania kary.
Jeśli przez Tobą sprawa dotycząca kar za opóźnienie/zwłokę i zastanawiasz się nad miarkowaniem, zapraszam do kontaktu.
